Op 20 november organiseren we het event 'Circulaire Economie: van Monitoring naar Sturing' Klik hier voor alle informatie.

Thema

Kritieke grondstoffen in de Monitor Circulaire Economie

Kritieke grondstoffen zijn bijvoorbeeld lithium, kobalt, nikkel, koper, grafiet en zeldzame aardmetalen. De vraag naar deze grondstoffen stijgt aanzienlijk door de energietransitie, de elektrificatie van de mobiliteit en de verdere digitalisering. Voor veel van deze grondstoffen is Vlaanderen sterk afhankelijk van het buitenland. Dat maakt de beschikbaarheid ervan niet alleen een economisch en industrieel vraagstuk, maar ook een belangrijk aandachtspunt voor het circulaire economiebeleid.

Wat de CE Monitor vandaag al laat zien over kritieke grondstoffen

Kritieke grondstoffen vormen nog geen afzonderlijk hoofdstuk binnen de CE Monitor. Die informatie zit voorlopig nog verspreid over verschillende indicatoren en maatschappelijke behoeften. In het kader van een toekomstig CE Center kunnen we deze onderdelen over kritieke grondstoffen met elkaar verbinden en uitbreiden in combinatie met beleidsgericht onderzoek.

Wat de CE Monitor vandaag al becijfert over kritieke grondstoffen:

1. Elektrische en elektronische apparaten

Elektrische en elektronische apparaten bevatten heel wat metalen en andere waardevolle materialen. Hoeveel van dit type apparaten bezitten we zoal? Die data verzamelt Recupel: namelijk hoeveel apparaten op de markt worden gebracht, in huishoudens aanwezig zijn, worden ingezameld en worden verwerkt. Met andere woorden: hoeveel televisies, laptops, mobiele telefoons, huishoudtoestellen en andere apparaten bezitten Vlaamse huishoudens, inclusief apparaten die niet langer worden gebruikt maar wel nog worden bewaard?

De bezitscijfers zeggen niet rechtstreeks hoeveel lithium, kobalt, koper, goud, palladium of zeldzame aardmetalen in Vlaanderen aanwezig is. Ze bieden wel een relevante basis om dergelijke hoeveelheden in een volgende stap te schatten. Door het aantal aanwezige apparaten te koppelen aan gegevens over de gemiddelde materiaalsamenstelling per producttype krijgen we een beeld van de voorraad kritieke grondstoffen die momenteel in gebruik is of op termijn beschikbaar kan komen.

Uit de CE Monitor blijkt dat kleine elektrische apparaten nog geregeld in het huishoudelijk restafval terechtkomen. Voor de aanwezige kritieke grondstoffen betekent dat doorgaans een nagenoeg volledig verlies van materiaalwaarde. Het gaat vaak om relatief kleine producten, maar de concentratie aan waardevolle metalen kan aanzienlijk zijn. Een betere inzameling is daarom niet alleen van belang voor een veilig afvalbeleid, maar ook voor het grondstoffenbeleid.

Ook de cijfers over hergebruik en herstel verdienen in dit verband aandacht. Ieder apparaat dat langer wordt gebruikt, vermindert gedurende die periode de behoefte aan de productie en invoer van een vervangend toestel. Levensduurverlenging zorgt dus zowel voor minder afval als voor een kleinere vraag naar nieuwe kritieke grondstoffen.

Mogelijke uitbreidingen op de huidige cijfers in de CE Monitor zijn: professionele apparaten opnemen, de gegevens over de materiaalsamenstelling van productgroepen verfijnen en de specifieke materialen in kaart brengen die bij verwerking daadwerkelijk worden teruggewonnen.

2. Elektrificatie van de mobiliteit

Hoeveel kritische grondstoffen gaan gepaard met de elektrificatie van de mobiliteit? De CE Monitor toont een sterke groei van het aantal elektrische voertuigen in het Vlaamse wagenpark. Ook is er een sterke stijging zichtbaar in de gemiddelde massa van nieuwe personenwagens. Massa is op zichzelf geen indicator voor kritieke grondstoffen, maar de evolutie ervan geeft wel een belangrijk signaal. Namelijk: technologische vergroening leidt niet automatisch tot een lager materiaalgebruik. Ook de materialen die vandaag nodig zijn voor mobiliteit zijn onderhevig aan een snelle verandering: batterijen en elektromotoren van elektrische voertuigen bevatten onder meer lithium en neodymium. Grondstoffen die niet of veel minder nodig zijn in voertuigen op fossiele brandstoffen.

De CE Monitor kijkt ook naar hoe we onze mobiliteitsbehoefte invullen. Elektrische fietsen en speedpedelecs bevatten ook kritieke grondstoffen, maar hebben veel minder materialen nodig dan elektrische personenwagens. Als deze autobezit vervangen, zorgt dat voor veel minder vraag naar materialen. Ook autodelen, carpooling, een hogere bezettingsgraad in een voertuig en een langere levensduur van voertuigen zijn relevant. De CE Monitor volgt daarom onder meer de omvang en samenstelling van het wagenpark, deelmobiliteit, de gemiddelde leeftijd van voertuigen en het aantal gereden kilometers van voertuigen bij sloop. De CE Monitor geeft nog niet weer waar de batterijen van elektrische voertuigen naartoe gaan.

Een logische volgende stap is inschatten hoeveel kritieke grondstoffen aanwezig zijn in het Vlaamse voertuigenpark. Hiervoor kunnen voertuiggegevens worden gekoppeld aan aannames over batterijcapaciteit, batterijchemie, motortechnologie en gemiddelde materiaalinhoud. Omdat technologieën snel veranderen, zullen deze aannames per bouwjaar en voertuigtype moeten worden gedifferentieerd.

3. Water en fosfor

De CE Monitor laat daarnaast toe om een bredere blik te werpen op kritieke grondstoffen. Zo brengen we het watergebruik in kaart: zowel op macroniveau als binnen specifieke toepassingen, waaronder de voedselproductie. Water is voor Vlaanderen een strategisch kwetsbare hulpbron. Door de hoge bevolkingsdichtheid, de intensieve economische activiteit, de beperkte natuurlijke watervoorraden en de toenemende gevolgen van droogte is het zinvol om water nadrukkelijk op te nemen in een Vlaamse analyse van grondstoffenafhankelijkheid en circulariteit.

De CE Monitor bevat ook informatie over fosfaatstromen in het voedingssysteem. Fosfaat komt voor in meststof en is essentieel voor landbouw en voedselproductie. Dat kan niet worden vervangen door een ander nutriënt. Tegelijk is de primaire productie geografisch geconcentreerd. Voor Vlaanderen is de situatie bijzonder omdat enerzijds grote hoeveelheden fosfor worden ingevoerd via veevoeder, meststoffen en voedingsproducten. Anderzijds leiden fosforverliezen tot druk op bodem en water. Deze voorbeelden verbreden de focus van beschikbaarheid van kritieke grondstoffen naar milieudruk.

4. Zonnepanelen, windturbines en energieopslag

Op termijn streeft het CE Center ernaar de energietransitie te analyseren op basis van de gebruikte materialen. In Vlaanderen zijn er gedurende de laatste decennia aanzienlijk veel zonnepanelen geïnstalleerd en andere energie-installaties gebouwd. Een groot deel van deze producten is nog in gebruik. Om de verwachte afvalstromen en hun valorisatiemogelijkheden in beeld te brengen is een analyse van de aanwezige voorraad belangrijk. Dergelijke analyse kan ook helpen om tijdig voldoende capaciteit te ontwikkelen voor inzameling, hergebruik, herstel, ontmanteling en hoogwaardige recyclage van de panelen en installaties. Hier is samenwerking met professionele spelers in de betrokken waardeketens noodzakelijk, zoals producenten, installateurs, inzamelaars, verwerkers en recyclagebedrijven.

Waarom een volledig Vlaams overzicht vandaag nog niet mogelijk is

Momenteel ontbreken nog gedetailleerde gegevens over de beschikbare versus de benodigde materiaalstromen. De economiebrede statistieken maken onderscheid tussen biomassa, metalen, niet-metallische mineralen en fossiele grondstoffen. Maar de onderliggende handelsstatistieken laten niet eenvoudig toe om individuele kritieke grondstoffen te onderscheiden. Een toekomstige monitoring combineert daarom best verschillende gegevens en methoden om een geïntegreerd overzicht van de Vlaamse positie wat betreft grondstoffen mogelijk te maken. Dat gebeurt idealiter in samenwerking met de actoren in de betreffende waardeketens. Het is belangrijk dat het Vlaamse beleid eerst een analyse maakt van de meest prioritaire grondstoffen, producten en waardeketens in de context van kritieke grondstoffen. Daarna kunnen de voorraden, de effectiviteit van beleidsmaatregelen rond circulaire economie en scenario’s geanalyseerd worden. Bijvoorbeeld: hoe werken verschillende beleidsopties door op de invoerbehoefte, de binnenlandse voorraad, toekomstige afvalstromen en het potentieel voor terugwinning?