Mobiliteit

Een circulaire economie in mobiliteit komt neer op het invullen van onze mobiliteitsbehoeften door zo weinig mogelijk materialen te verbruiken en met minimale impacten. Daartoe moeten voertuigen zo optimaal mogelijk ontworpen en gebruikt worden. Er zijn verschillende manieren om dit te bereiken: door in te werken op de types en aantallen van voertuigen, de businessmodellen om er gebruik van te maken en/of de materialen die bij productie en gebruik verbruikt worden of die vrijkomen aan het einde van de levensduur van een voertuig.

De auto blijft voorlopig koning op de weg: minstens twee derde van alle personenkilometers wordt nog steeds met de wagen afgelegd. Toch is er beweging: het aantal personenwagens is de afgelopen jaren gestabiliseerd ten opzichte van de bevolking, wat wellicht samenhangt met ingrijpende verschuivingen in het aanbod van en de vraag naar nieuwe voertuigen. Een verschuiving naar openbaar vervoer of de fiets — een echte modal shift — zou het materiaalverbruik per vervoerde persoon flink kunnen terugdringen. Een opvallende nieuwkomer in dat verhaal is de elektrische fiets: in 2020 was haar aandeel in de personenkilometers al gestegen tot één procent.

Ook het autogebruik zelf kan slimmer: door in te zetten op carpoolen en autodelen. Autodelen blijft sterk in opmars, en sinds kort zijn er naast het stijgende aantal lidmaatschappen ook cijfers over het werkelijke gebruik beschikbaar – ook die tonen een duidelijke stijging.

De dominantie van de auto heeft een keerzijde: enorme hoeveelheden materialen zitten vast in het mobiliteitssysteem, en die hoeveelheid is alleen maar toegenomen. Steeds meer voertuigen worden steeds minder intensief en efficiënt gebruikt. De Vlaamse Mobiliteitsvisie erkent dit probleem en stelt een vermindering van de materialenvoetafdruk met 60% tegen 2050 als doelstelling.

Een sprekend voorbeeld van deze trend is de massa van nieuwe personenwagens op de Vlaamse markt. Jarenlang schommelde dit gewicht rond 1450 kilogram, maar sinds 2019 stijgt het jaar na jaar met tientallen kilo’s — tussen 2022 en 2023 zelfs met gemiddeld 90 kilo per voertuig.

De milieuprestaties van deze wagens verbeteren weliswaar gestaag, maar de gewichtstoename laat zien dat de elektrificatie van ons mobiliteitssysteem nieuwe materiaalvraagstukken met zich meebrengt — vraagstukken die om gerichte data-inzameling vragen.

Valorisatie van gebruikte banden komt hoofdzakelijk neer op downcycling, met afnemende aandelen hergebruik en loopvlakvernieuwing. Valorisatie van gesloopte wagens via de officiële weg is sterk verbeterd: de hoeveelheden verbrand of gestort materiaal zijn inmiddels minimaal, en er is meer hergebruik. Wagens blijven langer in gebruik; bij sloop hebben ze gemiddeld 190 000 kilometer op de teller staan.

Bovenstaande analyses betreffen een actualisatie van studiewerk uit 2020 over het in kaart brengen van de voortgang van de circulaire economie in ons mobiliteitssysteem. De conclusies van toen zijn grotendeels nog steeds geldig, en we zien enkele accentverschuivingen zoals de opkomst van elektrische fietsen en voertuigen. Het hele systeem is nog verre van circulair: inzake personenvervoer blijft de conclusie dat we hoofdzakelijk een grote massa aan materialen aan het verplaatsen zijn.

Wat betreft het verzamelen van data zijn voertuigen en hun toebehoren relatief makkelijk te monitoren zijn omdat veel data openbaar beschikbaar zijn en heel wat handelingen aan voertuigen en fasen in hun levenscyclus gepaard gaan met administratieve formaliteiten, denk bijvoorbeeld aan de registratie van kilometerstanden via Carpass. Evenwel blijft aandacht voor databeheer in samenwerking met diverse instanties essentieel: zo is er sinds 2018 een unieke databron voor de exacte kilometers afgelegd door Vlaamse voertuigen niet langer beschikbaar.