Op 20 november organiseren we het event 'Circulaire Economie: van Monitoring naar Sturing' Klik hier voor alle informatie.

Thema

Voeding en circulaire economie

Het voedingssysteem is erg complex en kent heel wat uitdagingen. Een circulaire blik op dit systeem laat toe om de uitdagingen vanuit materiaaloogpunt te bekijken: welke materialen zijn er nodig om ons te voorzien van voeding? We pretenderen daarmee niet dat we deze uitdagingen eenvoudig kunnen oplossen vanuit de circulaire economie, maar zo kunnen we de opportuniteiten en valkuilen in een ander licht plaatsen.

Expertises en initiatieven rond circulariteit binnen het voedselsysteem zitten verspreid over tal van verschillende stakeholders. In studiewerk uit 2021 ontwikkelden we een visie en kader over een optimaal circulair systeem voor voeding. In essentie komt dit neer op het minimaliseren van de materiaalvraag en de bijbehorende milieu-impact van dit systeem, terwijl de voedingsbehoefte in Vlaanderen voor alle burgers toch wordt ingevuld via een veilig, evenwichtig en gezond voedingspatroon. Met andere woorden: hoe kunnen we iedereen van voeding voorzien met zo min mogelijk materialen en negatieve gevolgen voor milieu? We kunnen het voedingssysteem bekijken vanuit drie thema’s: inputs (grondstoffen), voedingsproducten (afgewerkte producten) en reststromen (afval, biomassa).Voor elk thema zijn er strategieën om de materiaalvraag en de bijbehorende milieueffecten van het voedselsysteem te minimaliseren. Er is veel potentieel maar er zijn heel wat uitdagingen die uniek zijn voor het voedelssysteem:

  1. Inputs: het is moeilijk om inputs te hergebruiken in gesloten kringloopsystemen, omdat ze door hun gebruik opnieuw in natuurlijke biochemische cycli terechtkomen.
  2. Voedselproducten: we moeten rekening houden met het onvermijdelijke eenmalige en biologische karakter van voedselproducten. Hoogwaardige circulaire-economiestrategieën – zoals hergebruik en reparatie – vergroten en verlengen het gebruik van producten. Maar die kunnen we niet toepassen op het voedselsysteem omdat producten na gebruik voornamelijk uitwerpselen worden. Wat we wel kunnen doen is het gebruik van biomassa in het systeem optimaliseren, bijvoorbeeld voor de consumptie van voeding.
  3. Reststromen: ook hier zetten we best in op het gebruik van biomassa aangezien de onvermijdelijke organische stroom die met voedselproductie en -consumptie gepaard gaat, optimaal moet worden benut.

Bevindingen

Het voedselsysteem is tot op zekere hoogte intrinsiek circulair, door de verbinding met de biosfeer. Maar: de toenemende productie en consumptie hebben het systeem weggeduwd van de natuurlijke cycli. Vandaag is er veel ruimte om de circulariteit van het systeem te optimaliseren op zowel inputgebruik, productgebruik, als het gebruik van de reststromen.

  1. Het gebruik van inputs moet worden afgestemd op de draagkracht van de natuurlijke ecosystemen. Dit kan door het totale gebruik verder te verminderen, het aandeel water en energie uit hernieuwbare bronnen verder te verhogen, en de verliezen naar het milieu een halt toe te roepen.
  2. We kunnen het gebruik van voedingsmiddelen optimaliseren door excessen aan te pakken zoals overconsumptie en voedselverlies. Ook kunnen we de voedingsgewoonten verschuiven naar producten met een gering milieueffect.
  3. Ten slotte kunnen we het gebruik van reststromen uit het voedselsysteem verder optimaliseren door de selectieve inzameling te vergroten en meer valorisatie van voeding op hoog niveau mogelijk te maken, volgens de voedselcascade.

Work in progress

De transitie van het voedselsysteem naar een circulaire economie vereist een dubbele focus. Ten eerste door technologische innovatie te gebruiken om de huidige cycli te optimaliseren. Ten tweede door te focussen op systeeminnovatie: we moeten het bestaan en de omvang van de huidige cycli ter discussie stellen en rekening houden met de planetaire grenzen. Het belang en potentieel van de transitie zien we ook in de cijfers van de Vlaamse bio-economie die sneller groeit dan de gehele primaire en secundaire sector.

Het voedselsysteem is niet gemakkeljk te analyseren of samen te vatten. De circulariteitsstrategieën verschillen per actor in het voedselsysteem. Verder onderzoek is nodig om de hiaten, zoals voedselverwerking, aan te pakken en de beschikbare indicatoren te verfijnen. Ook is het duidelijk dat het huidige inputgebruik veel materialen nodig heeft en een druk legt op het milieu. Maar het is nog onduidelijk welke circulaire doelen we moeten nastreven om onze lokale en mondiale milieugrenzen te beschermen.

Toekomstig onderzoek kan verschillende scenario’s ontwikkelen voor een optimaal circulair voedselsysteem met implicaties en streefdoelen per indicator.

Verken alle indicatoren binnen dit thema